Hoe verduurzaam je een woning? Stap 2: Ventilatie

In deze reeks van vier artikelen leg ik begrijpelijk uit hoe je een woning verduurzaamt. Wat zijn de effecten van bepaalde maatregelen, en in welke volgorde pak je het aan? Een doordachte aanpak zorgt ervoor dat je achteraf geen spijt krijgt van eerder genomen maatregelen. Daarom is een doordacht plan nodig. Het doel van dit artikel is vooral informeren. Ik probeer het begrijpelijk te houden voor iedereen, met soms een kleine verdieping.

De eerste stap in woningverduurzaming is het isoleren en dichten van kieren. Hierover schreef ik in mijn vorige artikel. Binnendringende buitenlucht door naden en kieren noemen we infiltratie. Ook wel te omschrijven als ongewenste en ongecontroleerde ventilatie. Daarom willen we gecontroleerd ventileren.

Door het isoleren en kieren dichten verandert de luchtkwaliteit in de woning. Die infiltratie droeg immers wel bij aan toevoer van verse lucht. Daarom is het cruciaal om aandacht te besteden aan mechanische ventilatie. Ventilatie en temperatuur zijn essentieel voor een gezond binnenklimaat. Samen bepalen ze de mate van wooncomfort. Een goed binnenklimaat heeft een laag CO₂-gehalte en een relatieve luchtvochtigheid tussen de 50 en 60%.

Mensen produceren dagelijks veel vocht: door ademen, koken, douchen…etc. Dit vocht moet worden afgevoerd. In een gemiddeld huishouden met vier personen kan de totale vochtproductie oplopen tot 10 tot 15 liter per dag. Dat is alsof je een emmer water over de vloer leeggooit en wacht tot het verdampt.

Als je niet goed ventileert, kunnen vochtproblemen ontstaan. Dit begint vaak met condens op koude oppervlakken, omdat koude lucht minder vocht kan vasthouden dan warme lucht. Wanneer de lucht verzadigd raakt, slaat vocht neer. Dit kan leiden tot schimmelvorming en zelfs rotten van constructies. Naast het afvoeren van vocht en CO₂, worden ook andere vervuilende stoffen afgevoerd. Denk aan weekmakers in bouwmaterialen, of andere vluchtige stoffen in meubels.

Welke ventilatiesystemen zijn er?

Er zijn grofweg vier ventilatiesystemen:

Systeem A: Natuurlijke ventilatie. Dit werkt met (handbediende) roosters of open ramen.

Systeem B: Mechanische toevoer en natuurlijke afvoer. Dit systeem wordt in Nederland nauwelijks toegepast, omdat het bouwbesluit dit nooit heeft voorgeschreven.

Systeem C: Mechanische afvoer en natuurlijke toevoer. Veel gebruikt in Nederlandse woningen vanaf de jaren ’80, vanwege dat bouwbesluit. Verse lucht komt via raamroosters binnen en vuile lucht wordt mechanisch afgevoerd. In een goed geïsoleerde woning werken raamroosters minder goed, omdat er onvoldoende luchtstroming ontstaat. Moderne roosters hebben een luchtdrukgestuurde klep. Dat betekent dat ze dicht gaan staan als de wind erop staat om tocht te beperken.

Systeem D: Mechanische balansventilatie. Dit systeem zuigt vervuilde lucht af en blaast verse lucht toe. Vaak gecombineerd met warmteterugwinning (WTW), waarbij afgevoerde warme lucht de binnenkomende verse lucht opwarmt. Hierover later meer.

Centrale WTW unit in een woning (bron: fhloohuis.nl)

Veelgemaakte ventilatiefout bij natuurlijke ventilatie

Voor mijn werk kom ik in veel woningen met natuurlijke ventilatie. Ik zie vaak dat hier 'verkeerd' wordt geventileerd. Naar schatting zijn er tussen de 2 en 2,5 miljoen woningen in Nederland met natuurlijke ventilatie. Hier wordt geventileerd door af en toe een raam open te zetten. Dit gebeurt vooral op slaapkamers en badkamers. Dit zijn de vochtigste én koudste ruimten in huis. Hier ontstaat dus als eerste schimmel. De ramen in leefruimtes blijven vaak dicht. Dit noem ik verkeerd ventileren. Wat er dan gebeurt:

's Nachts staat het raam op een kier, of verder, open.

• Overdag blijft het raam op een kier, maar is er niemand in die ruimte

• De vloer en muren worden koud en kunnen niet opwarmen.

• Op deze koude constructies is een verhoogd risico op schimmels/vochtproblemen

• De lucht ververst nauwelijks, waardoor muffe geurtjes blijven hangen.

Bram Kranenburg heeft hier samen met de Kierenjagers een mooie simulatie over gemaakt, waarvan een foto hieronder zichtbaar is. Door het open raam op de slaapkamer, daalt de temperatuur op de benedenverdieping met een één tot twee graden. Om over de slaapkamer en constructie nog maar niet te spreken.

Effecten van een open slaapkamer raam (Bron: Simbouw.nl)

Hoe dan wel bij natuurlijke ventilatie?

Zet tijdens je ochtendritueel de ramen boven allemaal een kwartiertje goed tegen elkaar open. Dit noemen we spuien.

• In dit kwartier wordt alle lucht op de verdieping ververst.

• De constructies koelen niet volledig af, waardoor minder energie nodig is om de woning weer op te warmen.

• Sluit het raam na het luchten, maar laat binnendeuren open voor doorstroming.

• Plaats een CO₂- of luchtkwaliteitsmeter in ruimtes waar je veel tijd doorbrengt, zoals de woonkamer en slaapkamer.

• Zet een raam of deur open als de luchtkwaliteit te slecht wordt.

Zoals je kunt begrijpen, is natuurlijke ventilatie niet optimaal. Daarom is mechanische (balans) ventilatie bedacht:

Slimme ventilatie en energieverbruik

Balansventilatie met warmteterugwinning is technisch gezien de beste ventilatie-oplossing. Dit systeem zorgt voor gecontroleerde ventilatie en energiebesparing door warmte uit de woning her te gebruiken. Het systeem kan worden aangestuurd door CO₂- en vochtsensoren. Dit kan zelfs per ruimte, zodat ventilatie alleen actief is wanneer dit nodig is.

Moderne balansventilatiesystemen zijn uitgerust met een enthalpiewisselaar. Deze kunnen de luchtvochtigheid reguleren. Een enthalpiewisselaar houdt, wanneer het zomer is, het vocht in de lucht buiten waardoor het huis koeler aanvoelt. In de winter (wanneer de buitenlucht erg droog is) gebeurt juist het tegenovergestelde: dan houdt de enthalpiewisselaar het vocht in huis en voelt de lucht warmer aan. In het diagram hieronder zie je comfortabele waarden voor relatieve luchtvochtigheid en temperatuur.

Behaaglijkheidsdiagram van Leysen en Traymark

Passief koelen met balansventilatie

Met een bypassfunctie in de warmtewisselaar kan extra comfort worden behaald. Hiermee kun je 's nachts in de zomer koele buitenlucht toevoeren zonder warmte terug te winnen. Dit helpt bij het verminderen van oververhittingsklachten.

Werking van balansventilatie met warmteterugwinning (winter) en bypass (zomer) (Bron: Ventilair.nl)

Uitdagingen bij het aanleggen van een ventilatiesysteem

Als je je woning gaat verduurzamen en er is nog geen mechanisch balansventilatiesysteem aanwezig, kun je tegen uitdagingen aanlopen. Balansventilatie is vaak moeilijk in bestaande woningen in te passen. Een centraal systeem (één unit) vereist ventilatiekanalen naar alle vertrekken. Buizen kunnen bij renovatie vaak wel achter knieschotten worden weggewerkt. Plaats ook ventielen in het trappenhuis om de vertrekken te ventileren waar je geen ventielen kunt aanbrengen. Door deuren open te houden, of een kier onder de deur te maken, worden deze ruimten dan indirect geventileerd.

Een alternatief is decentrale balansventilatie per te ventileren ruimte, wat geen uitgebreide buizen nodig heeft maar wel kleine units op de binnen- en buitengevel plaatst. Ruimtes die je in elk geval wilt ventileren:

• 'Natte' ruimtes (sanitair, badkamer, keuken)

• Woonkamer

• (Hoofd)slaapkamer

Praktische tips en aandachtspunten:

• Meet CO₂ en luchtvochtigheid in huis. Deze waarden zullen veranderen na het isoleren en dichten van kieren.

• Kies voor een slim ventilatiesysteem met automatische CO₂- en vochtsturing op basis van sensoren in de ruimten.

• Balansventilatie met WTW biedt de beste luchtkwaliteit en energie-efficiëntie, mits goed geïnstalleerd en onderhouden.

• Onderhoud je ventilatiesysteem. Je wilt niet weten hoe de kanalen er na een paar jaar uitzien, als het systeem geen onderhoud heeft gehad. Dit betekent het reinigen van de kanalen en tijdig vervangen van de filters.

Conclusie

Mechanische ventilatie is essentieel voor een gezond binnenklimaat. Zonder goede ventilatie ontstaan vocht- en gezondheidsproblemen. Een goed ventilatiesysteem draagt bij aan comfort en energiebesparing. Denk bij verduurzaming dus niet alleen aan isolatie, maar ook aan hoe je de luchtkwaliteit in je woning op peil houdt!